Merkez Bankası Dijital Paraları Nedir? Kriptoyu Yerinden Edebilir mi?

Her yıl, giderek daha fazla ülke merkez bankalarının ihraç edeceği dijital para birimlerini oluşturmayı tartışıyor. CBDC’ler, bir devletin fonlarının değerini temsil eder; Çin’de dijital yuan buna örnektir.

Uygulamada, merkez bankası dijital parası, devlet tarafından ihraç edilen ve kontrol edilen sanal bir ödeme aracıdır. Bu yapı, paranın nakit ve nakit dışı bileşenlerine dayalı olarak döviz kurunun istikrarını garanti eder ve paranın dolaşımını düzenler. 

Bu yazıda CBDC’leri ve özellikle USDT ve USDC gibi stablecoin’ler başta olmak üzere, kripto paraların geleceği için bir tehdit oluşturup oluşturmadıklarını ele alıyoruz.

Key Facts

• A central bank digital currency (CBDC) is a country's fiat currency in digital form.
• A CBDC is issued by a country's monetary authority, or central bank, to promote financial inclusion and make monetary and fiscal policy implementation easier.
• Countries worldwide are examining how Central Bank Digital Currencies (CBDCs) may affect their economies, financial systems, and overall stability.

CBDC nedir?

Central Bank Digital Currency (CBDC), bir ülkenin merkez bankası tarafından ihraç edilen ve düzenlenen dijital ulusal para biçimidir. Geleneksel fiziksel paralardan farklı olarak, CBDC elektronik veya dijital formda bulunur ve işlemleri genellikle bir blok zincirinde veya merkezi bir kayıtta tutulur.

CBDC’ler, ihraç eden hükümetin tam güveni ve kredisiyle desteklenen yasal ödeme aracıdır.

Bu dijital paralar, finansal işlemlerde verimlilik, güvenlik ve izlenebilirlik sağlarken, merkez bankasının para arzı ve para politikası üzerindeki kontrolünü korumasına olanak tanır.

Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC): Genel Bakış

Kriptonun hızlı gelişimi ve yaygınlaşması, tüm ülkelerde finansal sistemlerin istikrarı için gerçek bir meydan okuma oluşturuyor. Kripto piyasasına özellikle büyük şirketler ve kurumlar tarafından daha fazla ilgi gösteriliyor. Kripto paraların dolaşımı ve işlevselliği artıyor.

 Geleneksel ekonomi açısından bakıldığında, kripto piyasası gölge ekonomi gibi davranan, şeffaf olmayan bir gri alandır. Sonuç olarak, kripto paralar devletlerin para ihraç etme tekeline açıkça meydan okuyor.

Bu nedenle, CBDC’ler kripto piyasasına mantıklı bir yanıt olarak ortaya çıkıyor. Amaç, kriptoyu doğrudan yasaklamak yerine rekabet ederek gölgelerden çıkarmaktır. 

Hükümetler, finansal katılımcılara kripto paralara benzer para birimleri sunarak, sonunda kripto piyasasında önemli bir pay elde etmeyi veya kripto paraların yerini almayı hedefliyor.

CBDC’ler hangi sorunları çözüyor?

Düzenlenmemiş kripto piyasasını kontrol altına almanın yanı sıra, CBDC’ler finansal dışlanma sorununu çözmeyi amaçlar. Örneğin, ABD ve birçok ülkede insanlar finansal hizmetlere kolayca erişememektedir. Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC), çeşitli zorluklara çözüm sunmayı hedefler:

1. Ödeme verimliliği: CBDC’ler, işlemlerin hızını ve verimliliğini artırarak geleneksel yöntemlere göre daha hızlı ve sorunsuz ödeme sistemleri sağlayabilir.
    
2. Finansal kapsayıcılık: Merkez bankası destekli dijital para ile, geleneksel bankacılık hizmetlerine erişimi olmayan bireylerin dijital ekonomiye katılması mümkün olur.
    
3. Düşük işlem maliyetleri: CBDC’ler, özellikle sınır ötesi işlemlerde, bireyler ve işletmeler için işlem maliyetlerini azaltabilir ve uluslararası ticareti teşvik edebilir.
    
4. Para politikası uygulaması: CBDC’ler, merkez bankalarına para arzı üzerinde daha doğrudan kontrol ve faiz oranı yönetimi için yeni araçlar sunar.
    
5. Sahteciliğin önlenmesi: CBDC’lerin dijital yapısı, sahtecilik riskini azaltarak para biriminin güvenliğini artırır.
    
6. Finansal istikrar: CBDC’ler, bazı kripto paralarda görülen dalgalanmalara maruz kalmayan, güvenli ve istikrarlı bir dijital para sunarak finansal sistemin istikrarına katkı sağlayabilir.
    
7. Para arzı kontrolü: CBDC’ler, merkez bankalarına para arzının doğrudan yönetimi ve dolaşım üzerinde daha etkin kontrol imkânı tanır.
    
8. Kripto paralarla rekabet: CBDC’ler, hükümet destekli alternatif sunarak düzenlenmemiş stablecoin’lerle ilişkili riskleri azaltabilir.

CBDC uygulamaları, ekonomik, teknolojik ve düzenleyici birçok faktör dikkate alınarak hayata geçirilir ve etkileri ülkelerin tasarım ve politikalarına göre değişebilir.

CBDC’ler ile kripto paralar arasındaki fark nedir? 

CBDC’ler tamamen geleneksel finans sistemi kapsamında değerlendirilmelidir. Merkez bankası dijital para kavramı, teknoloji olarak kriptoya yakın olsa da ruhen oldukça farklıdır. CBDC’ler öncelikle sıradan itibari paradır: dolar, euro, yuan veya yen. Farkı, merkez bankaları tarafından dijital olarak ihraç edilmeleridir.

• Merkez bankası dijital paraları blok zincir üzerinde çalışabilir veya çalışmayabilir; kripto paralar ise daima blok zincirdedir.
   
• CBDC’ler merkezi değildir; merkez bankaları tarafından tamamen kontrol edilirken, finansal düzenleyiciler kripto paralar üzerinde doğrudan etkili değildir.
   
• Kripto para işlemlerinin doğrulanmasında konsensüs mekanizması kullanılırken, CBDC’lerin çalışması için blok zincir gerekmez; işlemleri merkez bankası doğrular.
   
• CBDC’ler anonim değildir; kripto paralar ise özellikle anonymous coins gibi bazı koinlerde koşullu gizlilik sunabilir.
   
• CBDC, devletin parasını temsil eder ve kendi yargı alanında tanınırlığını ve kabulünü sağlar. Kripto paralar ise hükümetlerin “baş belası” olarak görülür ve bastırılmaya çalışılır.

CBDC türleri

Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC), özelliklerine ve işleyiş biçimlerine göre farklı türlere ayrılır. İki ana türü toptan ve perakende CBDC’lerdir.

Perakende CBDC’ler

Perakende CBDC, genel halka yönelik tasarlanmıştır ve bireyler ile işletmeler tarafından günlük işlemlerde, nakit veya dijital ödeme yöntemleri gibi kullanılabilir. Perakende CBDC’ler merkez bankası tarafından doğrudan halka dağıtılır ve finansal kapsayıcılığı artırır.

Toptan CBDC’ler

Toptan CBDC, finansal kurumlar, merkez bankaları ve büyük ölçekli işlemler için tasarlanmıştır. Temelde bankalar arası işlemler, mutabakatlar ve finansal piyasa operasyonlarında kullanılır. Sadece yetkili finansal kurumlar ve merkez bankasının toptan CBDC sistemine katılan kuruluşlar tarafından kullanılabilir. Bu tür CBDC, büyük ölçekli finansal işlemlerde verimlilik ve güvenliğe odaklanır.

Bunların dışında, CBDC’lerin farklı özellikleri ve çeşitleri de vardır:

Token tabanlı CBDC’ler, blok zincir veya dağıtık defter üzerinde dijital token olarak temsil edilir. Kullanıcılar arasında doğrudan transfer edilebilir ve eşler arası işlemleri kolaylaştırır.

Hesap tabanlı CBDC’ler, tıpkı geleneksel banka hesaplarında olduğu gibi dijital hesaplarda tutulur. Transferler merkez bankasının defteri üzerinden gerçekleştirilir ve düzenleyici gözetimi sağlanır.

Sınır ötesi CBDC’ler, uluslararası işlemleri ve mutabakatları kolaylaştırmak için tasarlanmıştır ve aracı ihtiyacını azaltabilir.

Bu türler birbirini dışlamaz; merkez bankaları, kendi hedefleri ve ekonomilerinin ihtiyaçlarına göre farklı özellikleri birleştirebilir.

CBDC kullanan ülkeler

CBDC’ler yeni bir kavramdır ve henüz tam olarak şekillenmemiştir. Her ülke kendi teknolojisini bağımsız olarak geliştirirken, standart bir yöntem yoktur. Birçok ülke CBDC uygulamasında farklı aşamalardadır. Atlantic Council’in Central Bank Digital Currency Tracker verilerine göre, ülkelerin üçte ikisi CBDC oluşturmak ve uygulamak için çalışıyor.
Çin, Bahamalar, Nijerya ve Doğu Karayip Para Birliği’nde vatandaşlar CBDC kullanabiliyor. Birçok ülkede ise dijital para birimleri pilot aşamasında veya araştırma-geliştirme sürecindedir.

Farklı hükümetler, bu para birimlerini hayata geçirirken farklı düzeylerde başarılar ve çeşitli sorunlarla karşılaşıyor.

Karayipler’de birkaç yıl önce CBDC tanıtıldı fakat nüfusun çok küçük bir kısmı tarafından kullanılıyor. Yasal çerçeve oluşturulmasında büyük sorun yaşanmasa da altyapı eksiklikleri ortaya çıktı. Akıllı telefonlar, QR kodlar, sanal kartlar ve oturmuş iş süreçleri gibi unsurlar CBDC’lerin çalışması için gereklidir ve bölgede bu altyapı yetersizdir.

e-Naira

Nijerya’da ise durum farklı. Finansal altyapı CBDC kullanımını destekleyecek düzeyde olsa da ülkede enflasyon oranı çok yüksek. Nijeryalılar, paralarının değer kaybetmemesi için yerel paralarını kriptoya çevirmeyi daha kolay ve kârlı buluyor.

Dijital yuan (e-CNY)

Çin’in CBDC’sinin kullanıma sunulması büyük bir başarıya dönüştü. 2022 yazı sonunda, 250 milyondan fazla kişi dijital yuan (e-CNY) kullanıyor ve işlem hacmi 14 milyar ABD dolarına ulaştı. Çin, şimdi e-CNY ile diğer ülkelerle ticareti kolaylaştırmak için çalışıyor.

Dijital dolar

ABD’de birkaç CBDC projesi yürütülüyor ve bunlardan üçü Massachusetts Teknoloji Enstitüsü tarafından denetleniyor.

ABD, dijital doları tanıtmak için acele etmiyor. Aralık 2022’de ABD Hazine Bakanlığı, CBDC’nin hızlıca piyasaya sürülmesine gerek olmadığını ve dijital doların çıkarılmasının şart olmadığını açıkladı. Bakanlık, CBDC’nin çevrim içi banka arası ödemeleri hızlandırıp ucuzlatıp ucuzlatmayacağını dikkatlice incelemek gerektiğini belirtiyor.

22 Mart 2023’te Finansal Araştırma Ofisi (OFR), CBDC entegrasyonunun olası etkileriyle ilgili yeni bir rapor yayımladı. Rapora göre, dijital doların piyasaya sürülmesi banka mevduatlarının azalmasına ve bunun sonucunda küçük bankaların tasfiye riskiyle karşı karşıya kalmasına yol açabilir.

Avrupa’da ise AB üyesi ülkeler bu alanda çeşitli girişimler öneriyor ancak henüz fikir birliğine varılmış veya proje başlatılmış değil.

Avustralya, Japonya, Gürcistan ve Ukrayna, 2023’te CBDC pilot uygulamalarını başlatacaklarını duyurdu.

Dijital ruble

Rusya Merkez Bankası da 1 Nisan 2023’te dijital ruble pilotunu başlattı. İlk aşamada, bireyler arası işlemler ve perakende ile hizmet sektöründe ödemeler test edilecek. Sonrasında, merkez bankası dijital ruble ile yapılan işlemleri daha da ölçeklendirmeyi planlıyor. Ayrıca, uluslararası işlemlerde altın destekli dijital token kullanımı da gündemde. 

CBDC’ler nasıl kullanılır?

Dünyanın her yerinde CBDC’lerin kullanım mantığı büyük ölçüde aynıdır. Bir CBDC’nin nasıl kullanılacağına örnek olarak dijital yuan (e-CNY) sürecini inceleyelim.

e-CNY ile işlem yapmak için öncelikle çevrim içi bir cüzdan oluşturmak gerekir. Bu, Çin uygulama mağazalarından iOS veya Android uygulaması indirerek yapılabilir.

Uygulama, kullanıcıların dijital yuana erişimini sağlayan ana araçtır. Uygulama, çevrim içi cüzdan hizmeti sunma yetkisi verilen Çinli bankalar tarafından işletilir ve dijital yuanın halka açık şekilde değişimini sağlar.

Kullanıcılar uygulama içinde birden fazla çevrim içi cüzdan oluşturabilir ve şunları yapabilir:

• Günlük harcama limitleri belirleyebilir;
• e-CNY ile ödeme yapılabilecek uygulama ve hizmetleri tanımlayabilir;
• Banka kartlarını cüzdanlarına bağlayabilirler.

Kullanıcılar, mal ve hizmetleri çevrim içi satın almanın yanı sıra, birbirlerine doğrudan küçük miktarlar gönderebilir ve hatta internet bağlantısı olmadan dijital yuanı takas edebilir – uygulama NFC teknolojisini destekler.

CBDC’lerin kriptoya etkisi ne olacak?

CBDC’ler kripto paraların yerini alabilir mi? Uzmanların çoğu böyle düşünmüyor. CBDC ve kripto paralar farklı sorunlara çözüm sunar, farklı değer biçimlerini temsil eder ve farklı alanlarda faaliyet gösterir.

CBDC, merkezi ve özel bir dijital paradır ve tamamen anonimlikten uzaktır. Kripto para ise merkeziyetsiz, şeffaf ve anonim bir ödeme aracıdır.

CBDC’ler, diğer itibari paralar gibi enflasyona tabidir. Bu, yarılanma, token yakımı ve tarafsız akıllı kontratlar gibi özellikleriyle bilinen kriptodan ayrılır. Enflasyonun yüksek olduğu ülkelerde, insanlar birikimlerini kripto paralarda tutmalı ve Tangem Wallet gibi güvenli bir öz saklama soğuk cüzdanda saklamalıdır. 

Sonuç: CBDC’ler kripto kullanıcıları için ne anlama geliyor?

CBDC’ler, kripto paraların rakibi olmaktan çok uzaktır. Kripto, kararların çoğunlukla bireyler tarafından alındığı, merkez bankası, hükümet veya devlet kurumlarının müdahalesinin olmadığı paralel bir gerçeklikte var olur.

CBDC’leri nakit ile karşılaştırmak daha doğru olur. Merkez bankası dijital paraları, bu itibari para biçimine kıyasla çeşitli avantajlar sunar.

Kullanıcılar için avantajlardan biri, üçüncü taraf ödeme sistemlerine ihtiyaç duymadan doğrudan işlem yapabilmektir; bu da işlemleri daha hızlı ve ucuz kılar. Ayrıca, nakit dışı para her zaman bir bankaya bağlıdır ve banka olumsuz koşullarda bunu vermemeye karar verebilir. 
 

CBDC’ler ise bankalara bağlı değildir ve taşınamaz. Bu anlamda, cebinizdeki nakit veya kripto ile karşılaştırılabilir.

Hükümetler için CBDC’ler, vergi ödemeleri ve emeklilik fonu katkıları gibi çok sayıda ekonomik süreci otomatikleştirme fırsatı sunar. Nakitin aksine, hükümetler CBDC işlemleri üzerinde tam kontrole sahiptir ve para politikası uygulamasını kolaylaştırır.

Ayrıca, CBDC ile yapılan sınır ötesi ödemeler mevcut sistemlere göre daha hızlı ve ucuzdur.

Ayrıca, dijital para birimlerinin %100 sanal olduğunu ve devletlerin para basmak, kağıt satın almak, baskı, taşıma, saklama ve imha gibi maliyetlerden tasarruf ettiğini unutmamak gerekir. Bunların hepsi devlet hazineleri için önemli giderlerdir.

Dünya genelinde CBDC’lerin avantajları, dezavantajları ve gerekliliği üzerine çok sayıda tartışma sürmektedir. Neler olacağını ise zaman gösterecek.