Merkez Bankası Dijital Paraları Nedir? Kriptoyu Yerinden Edebilir mi?

Her geçen yıl, daha fazla ülke merkez bankalarının ihraç edeceği dijital para birimlerini oluşturmayı tartışıyor. CBDC’ler, bir devletin fonlarının değerini temsil eder; Çin’deki dijital yuan buna örnektir.

Pratikte, merkez bankası dijital parası, devlet tarafından ihraç edilen ve kontrol edilen sanal bir ödeme aracıdır. Devlet, paranın nakit ve nakit dışı bileşenlerine dayalı olarak döviz kurunun istikrarını garanti eder ve paranın dolaşımını düzenler. 

Bu makalede CBDC’leri ve özellikle USDT ve USDC gibi stablecoin’ler başta olmak üzere kripto paraların geleceği üzerindeki etkilerini ele alıyoruz.

Key Facts

• A central bank digital currency (CBDC) is a country's fiat currency in digital form.
• A CBDC is issued by a country's monetary authority, or central bank, to promote financial inclusion and make monetary and fiscal policy implementation easier.
• Countries worldwide are examining how Central Bank Digital Currencies (CBDCs) may affect their economies, financial systems, and overall stability.

CBDC nedir?

Merkez Bankası Dijital Parası (CBDC), bir ülkenin merkez bankası tarafından ihraç edilen ve düzenlenen ulusal paranın dijital biçimidir. Geleneksel fiziksel paralardan farklı olarak, CBDC elektronik veya dijital ortamda bulunur ve işlemleri genellikle bir blok zinciri veya merkezi defterde kaydedilir.

CBDC’ler, ihraççı devletin tam güveni ve kredisiyle desteklenen yasal ödeme aracıdır.

Bu dijital paralar, finansal işlemlerin verimliliğini, güvenliğini ve izlenebilirliğini artırırken merkez bankasının para arzı ve para politikası üzerindeki kontrolünü sürdürmesini sağlar.

Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC): Genel Bakış

Kriptonun hızla gelişmesi ve yaygınlaşması, tüm ülkelerde finansal sistemlerin istikrarı için gerçek bir tehdit oluşturuyor. Kripto piyasasında özellikle büyük şirketler ve kurumların katılımı artıyor. Kripto paraların dolaşımı ve işlevselliği de büyüyor.

 Geleneksel ekonomi açısından bakıldığında, kripto piyasası gölge ekonomi gibi davranan opak bir gri alan olarak görülüyor. Bu nedenle kripto, devletlerin para ihraç etme tekeline açık bir meydan okuma oluşturuyor.

Bu yüzden CBDC’ler, kripto piyasasına mantıklı bir yanıt olarak ortaya çıkıyor. Kriptoyu tamamen yasaklamak yerine, onunla rekabet ederek gölgelerden çıkarmayı amaçlıyorlar. 

Hükümetler, finansal katılımcılara kripto paralara kısmen benzeyen para birimleri sunarak, kripto piyasasında önemli bir pay elde etmeyi veya kripto paraların yerini almayı umuyor.

CBDC’ler hangi sorunları çözüyor?

Düzenlenmemiş kripto piyasasını kontrol altına almanın yanı sıra, CBDC’ler finansal dışlanma sorununu çözmeyi hedefliyor. Örneğin, ABD ve birçok ülkede insanlar finansal hizmetlere kolayca erişemiyor. Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC), şu gibi çeşitli zorluklara çözüm sunmayı amaçlar:

1. Ödeme verimliliği: CBDC’ler, işlemlerin hızını ve verimliliğini artırarak geleneksel yöntemlere kıyasla daha hızlı ve sorunsuz ödeme sistemleri sunabilir.
    
2. Finansal kapsayıcılık: Merkez bankası destekli dijital para ile, geleneksel bankacılığa erişimi olmayan bireylerin dijital ekonomiye katılımı teşvik edilebilir.
    
3. Düşük işlem maliyetleri: CBDC’ler, özellikle sınır ötesi işlemlerde, bireyler ve işletmeler için daha düşük işlem maliyetleri sağlayabilir ve uluslararası ticareti teşvik edebilir.
    
4. Para politikası uygulaması: CBDC’ler, merkez bankalarına para arzı üzerinde daha doğrudan kontrol ve faiz oranlarının yönetimi için yeni araçlar sunar.
    
5. Sahteciliğin önlenmesi: CBDC’lerin dijital yapısı, sahtecilik riskini azaltarak paranın güvenliğini artırır.
    
6. Finansal istikrar: CBDC’ler, bazı kripto paralarda görülen volatiliteye maruz kalmadan, güvenilir ve güvenli bir dijital para sunarak finansal sistemin istikrarına katkı sağlayabilir.
    
7. Para arzı kontrolü: CBDC’ler, merkez bankalarına para ihraç ve dolaşımı üzerinde doğrudan kontrol imkânı verir.
    
8. Kripto paralarla rekabet: CBDC’ler, özel kripto paralara karşı devlet destekli bir alternatif sunarak, düzenlenmemiş stablecoin’lerle ilgili riskleri azaltabilir.

CBDC’lerin uygulamaya alınması, ekonomik, teknolojik ve düzenleyici faktörlerin dikkatli değerlendirilmesini gerektirir ve etkileri ülkelere göre değişebilir.

CBDC’ler ve kripto paralar arasındaki fark nedir? 

CBDC’ler tamamen geleneksel finansal sistemin kapsamındadır. Merkez bankası dijital para kavramı teknolojik olarak kriptoya yakın olsa da ruhen uzaktır. CBDC’ler öncelikle sıradan itibari paradır – dolar, euro, yuan veya yen. Farkı, merkez bankaları tarafından dijital olarak ihraç edilmeleridir.

• Merkez bankası dijital paraları blok zincir üzerinde çalışabilir veya çalışmayabilir; kripto paralar ise her zaman blok zincir üzerindedir.
   
• CBDC’ler merkezi değildir; tamamen merkez bankaları tarafından ihraç edilir ve kontrol edilir. Kripto paralarda ise finansal düzenleyicilerin doğrudan etkisi yoktur.
   
• Kripto para işlemlerinin doğrulanmasında konsensüs mekanizması kullanılırken, CBDC’ler için blok zincir zorunlu değildir; işlemler merkez bankaları tarafından doğrulanır.
   
• CBDC’ler anonim değildir; kripto ise özellikle anonim coinler olan Monero ve Zcash gibi projelerde koşullu olarak gizli bir ödeme aracı olabilir.
   
• CBDC, devletin parasını temsil eder ve kendi yargı alanında tanınmasını ve kabul edilmesini sağlar. Kripto paralar ise devletlerin “baş belası” olarak görülür ve bastırılmaya çalışılır.

CBDC türleri

Merkez Bankası Dijital Paraları (CBDC), özelliklerine ve işleyiş biçimlerine göre farklı türlere ayrılabilir. İki ana türü vardır: toptan ve perakende CBDC’ler.

Perakende CBDC’ler

Perakende CBDC, genel halk ve işletmeler için tasarlanmıştır. Nakit veya dijital ödeme yöntemlerine benzer şekilde günlük işlemlerde kullanılabilir. Perakende CBDC’ler, doğrudan merkez bankası tarafından halka dağıtılır ve finansal kapsayıcılığı teşvik eder.

Toptan CBDC’ler

Toptan CBDC, finansal kurumlar, merkez bankaları ve büyük ölçekli işlemler için tasarlanmıştır. Temelde bankalar arası işlemler, mutabakatlar ve finansal piyasa operasyonlarında kullanılır. Toptan CBDC’lerin dağıtımı, yalnızca yetkili finansal kurumlar ve merkez bankasının sistemine katılan kuruluşlarla sınırlıdır. Bu tür CBDC, büyük ölçekli finansal işlemlerde verimlilik ve güvenliği ön plana çıkarır.

Bunların dışında, CBDC’lerin sahip olabileceği ek özellikler de vardır:

Token tabanlı CBDC’ler, blok zincir veya dağıtık defter üzerinde dijital token olarak temsil edilir. Kullanıcılar arasında doğrudan transfer edilebilir ve eşler arası işlemleri kolaylaştırır.

Hesap tabanlı CBDC’ler, tıpkı geleneksel banka hesapları gibi dijital hesaplarda tutulur. Transferler merkez bankasının defteri üzerinden gerçekleştirilir ve düzenleyici denetim sağlanır.

Sınır ötesi CBDC’ler, uluslararası işlemleri ve mutabakatları kolaylaştırmak için tasarlanmıştır ve aracı ihtiyacını azaltabilir.

Bu türler birbirini dışlamaz; merkez bankaları, hedeflerine ve ekonomilerinin ihtiyaçlarına göre farklı özellikleri bir araya getirebilir.

CBDC kullanan ülkeler

CBDC’ler yeni bir kavramdır ve henüz tam anlamıyla şekillenmemiştir. Her hükümet kendi teknolojisini bağımsız olarak geliştiriyor ve standart bir metodoloji yoktur. Birçok ülke CBDC uygulamasında farklı aşamalardadır. Atlantic Council’in Central Bank Digital Currency Tracker verilerine göre, ülkelerin üçte ikisi CBDC oluşturmak ve uygulamak için çalışıyor.
Çin, Bahamalar, Nijerya ve Doğu Karayip Para Birliği’nde vatandaşlar CBDC kullanabiliyor. Birçok ülkede ise dijital paralar pilot aşamasında ya da Ar-Ge sürecindedir.

Farklı hükümetler, bu para birimlerinin tanıtımıyla ilgili farklı düzeylerde başarı ve çeşitli sorunlarla karşılaşıyor.

Karayipler’de birkaç yıl önce CBDC tanıtıldı ancak nüfusun çok küçük bir kısmı tarafından kullanılıyor. Yasal çerçeve oluşturulurken büyük bir sorun yaşanmasa da altyapı eksiklikleri ortaya çıktı. Akıllı telefonlar, QR kodlar, sanal kartlar ve oturmuş iş süreçleri gibi unsurlar gerekli ancak bölgede bunlar yeterince gelişmiş değil.

e-Naira

Nijerya’da ise durum farklı. Finansal altyapı CBDC’yi destekleyecek düzeyde olsa da ülkede enflasyon oranı yüksek. Nijeryalılar, paralarının değer kaybetmemesi için yerel para birimlerini kriptoya çevirmeyi daha kolay ve kârlı buluyor.

Dijital yuan (e-CNY)

Çin’in CBDC’sinin yaygınlaşması büyük bir başarıya dönüştü. 2022 yazı sonunda dijital yuanı (e-CNY) kullanan kişi sayısı 250 milyonu aştı ve işlem hacmi 14 milyar ABD dolarına ulaştı. Çin, şimdi de e-CNY ile diğer ülkelerle ticareti kolaylaştırmak için çalışıyor.

Dijital dolar

ABD’de birkaç CBDC projesi yürütülüyor ve bunlardan üçü Massachusetts Institute of Technology tarafından denetleniyor.

ABD, dijital doların tanıtımında aceleci davranmıyor. Aralık 2022’de ABD Hazine Bakanlığı, CBDC’nin piyasaya sürülmesinin hızlandırılmasına gerek olmadığını ve dijital doların çıkarılmasına ihtiyaç duyulmadığını açıkladı. Bakanlık, ABD düzenleyicilerinin CBDC’nin çevrim içi bankalar arası ödemeleri daha hızlı ve ucuz yapıp yapamayacağını dikkatli şekilde incelemesi gerektiğini düşünüyor.

22 Mart 2023’te Finansal Araştırmalar Ofisi (OFR), CBDC entegrasyonunun olası etkilerine dair yeni bir rapor yayımladı. Rapora göre dijital doların tanıtılması, bankalara yatırılan mevduat miktarını azaltabilir ve bu da küçük bankaları iflasın eşiğine getirebilir.

Avrupa’da ise AB üyesi ülkeler bu alanda çeşitli girişimler öneriyor ancak henüz fikir birliği sağlanmadı ve proje başlatılmadı.

Avustralya, Japonya, Gürcistan ve Ukrayna 2023’te CBDC pilot uygulamaları başlatacaklarını duyurdu.

Dijital ruble

Rusya Merkez Bankası da 1 Nisan 2023’te dijital ruble pilotunu başlattı. İlk aşamada, teknik olarak hazır banka müşterileri arasında ve perakende ile hizmet sektörlerinde işlemler test edilecek. Sonrasında, dijital ruble ile yapılan işlemler daha da yaygınlaştırılacak. Regülatör, ayrıca uluslararası işlemlerde altın destekli dijital token kullanmayı da planlıyor. 

CBDC’ler nasıl kullanılır?

Dünya genelinde CBDC’lerin kullanım mantığı büyük ölçüde benzerdir. Kullanıma örnek olarak dijital yuanı (e-CNY) ele alalım.

e-CNY ile işlem yapmak için öncelikle çevrim içi bir cüzdan oluşturmak gerekir. Bu, Çin uygulama mağazalarından iOS veya Android uygulaması indirerek yapılabilir.

Uygulama, kullanıcıların dijital yuana erişimini sağlayan ana araçtır. Uygulama, çevrim içi cüzdan hizmeti sunma ve dijital yuanın halka açık şekilde değişimini sağlama yetkisi bulunan Çinli bankalar tarafından işletilir.

Kullanıcılar uygulama içinde birden fazla çevrim içi cüzdan oluşturabilir ve şunları yapabilir:

• Günlük harcama limiti belirlemek;
• e-CNY ile ödeme yapılabilecek uygulama ve hizmetleri atamak;
• Banka kartlarını cüzdanlarına bağlamak.

Kullanıcılar, çevrim içi alışverişin yanı sıra birbirlerine doğrudan küçük miktarlarda transfer yapabilir ve internet bağlantısı olmadan da dijital yuanı takas edebilir – uygulama NFC teknolojisini destekler.

CBDC’lerin kriptoya etkisi ne olacak?

CBDC’ler kripto paraların yerini alacak mı? Uzmanların çoğu böyle düşünmüyor. CBDC ve kripto paralar farklı sorunlara çözüm sunar, farklı değer biçimlerini temsil eder ve farklı alanlarda faaliyet gösterir.

CBDC, tamamen merkezi, gizliliği olmayan dijital paradır. Kripto para ise merkeziyetsiz, şeffaf ve anonim bir ödeme aracıdır.

CBDC’ler, diğer itibari paralar gibi enflasyona açıktır. Kripto ise yarılanma, token yakma ve tarafsız akıllı sözleşmeler ile bilinir. Enflasyonun yüksek olduğu ülkelerde, insanlar tasarruflarını kripto paraya çevirip, Tangem Wallet gibi kendi saklamalı soğuk cüzdanda tutmalıdır. 

Sonuç: CBDC’ler kripto kullanıcıları için ne anlama geliyor?

CBDC’ler, kripto paralar için henüz bir rakip değildir. Kripto, kararların çoğunun merkez bankası, hükümet veya devlet kurumları yerine bireyler tarafından alındığı paralel bir gerçeklikte var olur.

CBDC’leri nakit ile karşılaştırmak daha doğru olur. Merkez bankası dijital paraları, bu itibari para biçimine göre çeşitli avantajlar sunar.

Kullanıcılar için en önemli avantajlardan biri, üçüncü taraf ödeme sistemlerine ihtiyaç duymadan doğrudan işlem yapabilmektir; bu da işlemleri daha hızlı ve ucuz hâle getirir. Ayrıca, nakit dışı para her zaman bir bankaya bağlıdır ve banka olumsuz koşullarda bunu vermemeyi seçebilir. 
 

CBDC’ler ise bankalara bağlı değildir ve taşınamaz. Bu anlamda, cebinizdeki nakit veya kripto ile karşılaştırılabilir.

Hükümetler için CBDC’ler, önemli ölçüde bürokrasi gerektiren birçok ekonomik süreci otomatikleştirme fırsatı sunar. Buna vergi ödemeleri ve emeklilik fonu katkıları da dâhildir. Nakitin aksine, hükümetler CBDC işlemleri üzerinde tam kontrole sahiptir ve para politikası uygulamasını kolaylaştırır.

Ayrıca, CBDC ile yapılan sınır ötesi ödemeler mevcut sistemlere göre daha hızlı ve ucuz bir alternatiftir.

Unutmamak gerekir ki dijital paralar tamamen sanaldır; yani devletler para basmak için kâğıt satın almak, baskı, taşıma, saklama ve imha gibi kalemlere harcama yapmak zorunda kalmaz. Bunların hepsi devlet hazinesi için büyük birer maliyettir.

Dünya genelinde CBDC’lerin avantaj ve dezavantajları, gerekliliği ve daha birçok konu tartışılıyor. Sonucun ne olacağını ise zaman gösterecek.